Ҳаракати молекулаҳо ва ҳарорати ҷисм

Дар параграфи 2.3 доир ба ҳаракати молекулаҳо шинос гардида будем. Акнун дида мебароем, ки ҳаракати молекулаҳо аз кадом омилҳо вобастагӣ дорад.Дар оламе, ки моро иҳота кардааст ҳодисаҳои гуногуни физикӣ ба амал меоянд ва онҳо ба гармшавӣ ва хунукшавии ҷисмҳо алоқаманданд.

Муфассал

Ҳодисаҳои таршавӣ ва тарнашавӣ

Ҳангоми ба сатҳи ҷисмҳои сахт расидани моеъҳо ҳодисаҳои таршавӣ ва тарнашавиро аз ҳамдигар фарқ мекунанд. Ин ҳодисаҳо ба таъсири мутақобили молекулаи моеъ ва ҷисми сахт алоқаманд мебошанд. Агар қувваи ҷозибаи байни молекулаҳои моеъ ва молекулаҳои ҷисми сахт аз қувваи ҷозибаи байни молекулаҳои худи моеъ калон бошад, дар ин ҳолат моеъ сатҳи худро зиёд намуда дар сатҳи ҷисми сахт паҳн мешавад. Дар ин вақт мегӯянд, ки моеъ ҷисми сахтро тар мекунад. Агар қувваи ҷозибаи байни молекулаҳои моеъ ва молекулаҳои ҷисми сахт аз қувваи ҷозибаи байни молекулаҳои моеъ хурд бошад, моеъ кӯшиш…

Муфассал

Нуҷум дар замони қадим

Нуҷум яке аз аввалин илҳои табиатшиносӣ буда, вобаста ба талаботи амалии инсон, дар асоси мушоҳидаи ситораҳо, ивазшавии шабу рузҳо ва фаслҳои сол пайдо шудааст. Таърихи илм доир ба ин соҳа маълумотҳои зиёдеро дорад. Давлатҳои Ғарби Қадим (Бобулистон, Искандария, Афина, Рим), Шарқи Қадим (Миср, Ҳиндустон, Осиёи Миёна) ва Чин дар замони худ марказҳои асосии нуҷумшиносӣ ҳисобида мешуданд.

Муфассал

Муқаддимаи астрономия

Илми нуҷум (ситорашиносӣ) яке аз қадимтарин илмҳои табиатшиносӣ буда, нишонаҳои таҳқиқотии он дар сарзамини Шарқи бостон — Миср, Бобулистон, Эрон, Осиёи Марказӣ, Чин ва Ҳиндустон ошкор гардидааст. То имруз дар мактабҳои ҷумҳурӣ илми нуҷум бо номи астрономия таълим дода мешуд. Астрономия аз ду калимаи юнонӣ — astron — ситора ва nomos — қонун мазмун гирифта, ҳаракат, сохт, қонунҳои пайдоиш ва инкишофи ҷирмҳои осмонӣ ва системаи онҳоро меомӯзад.

Муфассал

Гарминақлкунӣ дар табиат ва техника

Ҳарорати қабати поёнии ҳаво ва сатҳи болоии хок барои инкишофи растаниҳо аҳамияти калон дорад. Ҳарорати қабати ҳавои ба сатҳи Замин наздик буда ва қабатҳои болоии хок бефосила тағйир ёфта меистад. Рӯзона хок бештар гармӣ фурӯ бурда гарм мешавад. Мавҷудияти наботот ба гарм ва хунук шудани хок таъсир мерасонад. Чунончи, аз нури Офтоб майдони шудгоршуда назар ба майдони растанидор бештар гарм мешавад. Шабона ин майдон нисбат ба майдони растанидор тезтар хунук мешавад.

Муфассал

Аз дарахт (чӯб) ба коғаз

Коғаз аз нахҳои сеплюлоза,  асосашро чуб ташкил мекунад,  ҳосил карда мешавад. Чӯбро то ба шакли орд майда мекунанд ва бо об меомезанд. Маҳлули ҳосилшударо бо кислотаи хлорид ва ё воситаҳои дигар сафед мекунанд. Баъд онро бо об омехта карда, аз он нах  мегиранд. Маҳсулоти тайёршударо барои он ки рангро ба худ накашад, бо ширеш омехта менамоянд ва ба воситаи лавҳаҳои махсуси филиззӣ  пресс (мангана)  мекунанд. Баъд  онро суфта карда   мехушконанд.  Маҳсулоти тайёршудаи ниҳоӣ коғаз мебошад. Чаро коғаз  мешавад? Тавре ки ёдовар шудем, коғазро аз чӯби дарахт, боқимонда (партов)-ҳои  найшакар ва ё…

Муфассал

Резина чаро меёзад (дароз мешавад)?

Резина чизест, ки аз латекс ном масолеҳ тайёр карда шудааст. Латекс шираи як навъи рустаниҳост, ки пас аз кашидан, фишурдан ва қат кардан ҳам хусусияти боз ба ҳолати аввала баргаштанро дорад. Ин чиз хусусияти эластикӣ (чандирӣ) ё ёзандагӣ дорад. Резина ёзанда аст, бинобар ин, метавонад ҳангоми кашидан канда нашавад ва шаклаш низ тағйир наёбад. Ёзандагӣ хусусияти масолеҳи муайян буда, бо ҳамин аз ашёи дигар фарқ мекунад. Зеро қисме аз ашё шакли аввалаи худро барқарор карда наметавонанд ва онҳоро ашёи сахт меноманд.

Муфассал

Вазни об чӣ миқдор аст?

Ҳамаи мо медонем, ки об ҳам вазн дорад. Аммо вазни он вобаста ба ҳолаташ (шаклаш) ва миқдори намаку моддаҳои дигари дар он маҳлулшуда тағйир меёбад. Масалан, дар ҳарорати 4°С як литр оби борон — 1кг (1000г) вазн дорад. Агар ин ҳарорат зиёд карда шавад, вазни об кам мешавад. Аз ин рӯ, вазни як литр оби сард нисбат ба як литр оби гарм зиёдтар аст. Вақте ки ҳарорати об то 0°С паст мешавад, он ба ях табдил меёбад. Чун медонем, ки вазни об ҳангоми яхбандӣ меафзояд, гумон мекунем як литри оби…

Муфассал

Оё ҳаво вазн дорад?

Мисли он ки моҳиён дар об зиндагӣ мекунанд, одамон ва набототу ҳайвоноти рӯи заминро ҳаво иҳота кардааст ва мо гӯё дар ҳаво ғӯтавар мебошем. Мо мавҷуд будани ҳаворо, ки дар шакли газ ҳаҷм ва вазн дорад, ҳис мекунем. Дар фазои болои мо тақрибан то баландии 60 км ҳаво вуҷуд дорад. Вазни ҳавои рӯи Замин дар 1 метри мукааб 1,2 кг аст. Ҳамин тариқ, агар тамоми ҳавои атмосфера дар рӯи Замин баробар паҳн шавад, он гоҳ дар ҳар як метри мураббаи рӯи Замин аз поён то боло як сутуни 10-тоннагии ҳаво,…

Муфассал

Оё дар як ҷой якчанд чизро ҷойгир намудан мумкин аст?

Барои таҷриба зарферо аз об пур мекунем ва сипас ягон чизро ба даруни он меандозем. Дар ин вақт каме об аз зарф берун мерезад. Ҳамин тавр, агар мо ба болои миз қуттии калонеро гузорем, он гоҳ дар он ҷо чизи дигарро ҷой дода наметавонем, зеро намеғунҷад. Масоҳатеро, ки қуттӣ ишғол кард, ҳаҷм меноманд. Тамоми чизҳои мавҷуд дорои хусусияти хос, яъне ҳаҷм ва ҷои ишғолкарда мебошанд. Дар як вақт наметавонем, ки масоҳати ишғолкардаи қуттиро бо дигар чизҳо банд намоем. Ба ғайр аз ҳаҷм ҳамаи чизҳо ва моддаҳо масса ва вазни худро…

Муфассал